بی توجهی نسبت به نوزادان و کودکان ...
"در جهان امروز ما به دلایل اشتباهات زیادی که مرتکب شده ایم، مقصریم اما بزرگترین اشتباه ما یا بهتر بگویم جنایتی که مرتکب شده ایم؛
بی توجهی نسبت به نوزادان و کودکان بوده است.
بسیاری از نیازها را می توان به بعد موکول کرد اما در مورد کودک اینچنین نمی توان کرد زیرا استخوانش در حال تکمیل و خونش در حال ساخته شدن و شعور و احساسش در حال رشد است.
به همین دلیل نیازهایش را نمی توانیم به فردا موکول کنیم زیرا اسم او امروز است."
یافته ها:
· لاغری:
بر اساس وزن برای قد در مناطق شهری کشور 6/5% و در مناطق روستایی کشور 8/4% از کودکان زیر 5 سال مبتلا به لاغری شدید ( زیر دو انحراف معیار از میانگین استاندارد هستند) (جدول 1) .
کمترین میزان شیوع سوء تغذیه در گجروه سنی زیر 6 ماه ( 6/1% دچار لاغری متوسط و شدید) مشاهده می شود که نشان دهنده انطباق منحنی رشد کودکان این سن، بر منحنی مرجع است. این دستاورد مهم حاصل الگوهای حمایتی از زنان باردار، گسترش برنامه مراقبت از مادران باردار و سیاستهای ترویج تغذیه با شیر مادر است. بطوری که بررسی نشان داد حدود 80% کودکان تا 6ماهگی فقط شیر مادر مصرف میکنند و کمتر از 5% کودکان شهری و 3% کودکان روستایی در 6 ماه اول زندگی از شیر مادر بی بهر اند. این رقم در گروه سنی 6 تا 12 ماه به 15% در مناطق شهری و 10% در مناطق روستایی می رسد. در گروه سنی 6 تا 11 ماهه با افزایش احتمالی بروز بیماری های اسهالی و عفونتهای دستگاه تنفسی و همچنین شروع غذای کمکی با دانسیته انرژی کم منجر به کاهش وزن کودکان و افزایش میزان شیوع سوء تغذیه می گردد. در یک سالگی شیوع لاغری به حداکثر خود (2/6%) می رسد. این رقم در روستا 1/8% و در شهر 5/6% است، ولی اختلاف شهر و روستا از نظر آماری معنادار نیست.
گر چه از سن 2 تا 6 سالگی میزان شیوع لاغری افزایش نمی یابد ولی هرگز به وضعیت مناسب و متعادل زیر شش ماه که مشابه جامعه مرجع بود باز نمی گردد.
· کوتاه قدی:
بر اساس شاخص قد برای سن 11% کودکان زیر 5 سال در مناطق شهری کشور و 8/21% در مناطق روستایی کشور مبتلا به کوتاه قدی متوسط و شدید هستند (جدول 2).
15% از کودکان ایرانی تا آغاز یکسالگی کمتر از آنچه که سن آنها ایجاب می کند قد میکشند و این رقم در پایان سال دوم زندگی به 18% می رسد و پس از این سن تا پایان 5 سالگی کوتاهی قد در همین حدود تداوم می یابد، تا آنجا از هر 7 کودک، یکی با کوتاه قدی متوسط یا شدید وارد مدرسه می شود. میان پسرها و دخترها در این روند تفاوت معنادار وجود ندارد.
کوتاه قدی اثر تجمعی دارد، بتدریج کوتاهی ایجاد شده در هر سن با کوتاهی سنین بعدی جمع می شود. بالاترین میزان کوتاه قدی در مقطع 12 تا 23 ماهگی مشاهده می شود. در این مقطع شیوع کوتاه قدی در میان کودکان روستانشین (3/27% ) به طور معنادار بیشتر از کودکان شهر نشین (9/13%) است.
· کم وزنی :
نتایج بررسی نشان می دهد شاخص وزن برای سن در مناطق شهری کشور 6/9% و در مناطق روستایی کشور 7/13% از کودکان زیر5 سال مبتلا به کم وزنی متوسط و شدید (زیر دو انحراف معیار از میانگین استاندارد) هستند (جدول 3). بر اساس این بررسی کودکان تا 6 ماهگی خوب وزن می گیرند و رشد آنها منطبق با جدول مرجع NCHS است. ولی با افزایش سن، میزان شیوع کم وزنی افزایش می یابد و در طول دو سالگی به اوج خود یعنی 8/13% درصد می رسد.
نیازهای تغذیه ای کودکان تا 6 سالگی
فهرست مطالب:
· بخش اول: تغذیه در 6 ماه اول زندگی
º آماده سازی مادر برای شیر دادن
º برقراری و استمرار شیردهی
º مدت شیر خوردن
º نشانه های کفایت شیر مادر
º موارد تجویز شیر مصنوعی ( شیر خشک)
º دستورالعمل کشوری تجویز ویتامینهای A و D
· بخش دوم : تغذیه کودک از 6 تا 12 ماهگی
º مناسبترین غذاها برای تغذیه تکمیلی
º شروع و نحوه تغذیه تکمیلی
º مقوی و مغذی کردن غذای کودک
· بخش سوم: تغذیه کودک از 1 تا 6 سالگی
º تغذیه کوک در سال دوم زندگی
· چرا شیر مادر در سال دوم زندگی یک ضرورت است؟
· نکات مهم در تغذیه سال دوم زندگی
· نحوه از شیر گرفتن کودک
º تغذیه کودک از 2 تا 6 سالگی
· نیاز انرژی
· برنامه غذایی کودک
· گروههای اصلی غذایی
· ذائقه سازی
هدف کلی:
º آشنایی با نیازهای تغذیه ای کودکان زیر 6 ماه، 6 تا 12 ماه، سال دوم زندگی و تغذیه 3 تا 6 سالگی .
اهداف ویژه:
º انتظار می رود فراگیران؛
· نیازهای تغذیه ای کودکان زیر 16 ماه، 6 تا 12 ماه، سال دوم زندگی و 3 تا 6 سالگی.
· مزایای شیر مادر، مدت شیر خوردن، موارد تجویز شیر مصنوعی و نشانه های کفایت شیر مادر را بیان کنند.
· شروع و نحوه تغذیه تکمیلی و روش مقوی و مغذی کردن غذاها را شرح دهند.
· برنامه ریزی غذایی کودک با استفاده از گروههای غذایی را بدانند.
بخش اول: تغذیه در 6 ماه اول زندگی
تغذیه انحصاری با شیر مادر در 6 ماه اول زندگی برای رشد و تکامل کودک از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
در مدت تغذیه انحصاری با شیر مادر، کودک نیاز به مصرف هیچگونه ماده غذایی و حتی آب ندارد. البته مصرف قطره مولتی ویتامین و یا آ + د ضروری است و در شرایط بیماری مثل اسهال، مصرف دارو و یا ORS اشکالی ندارد.
در 6 ماه اول زندگی شیر مادر به تنهایی برای تغذیه کودک کافی است زیرا:
· با توجه به رشد فرایند کودک تمام نیازهای تغذیه ای را تامین می کند.
· بهترین و کامل ترین غذا است و در مقایسه با شیر مصنوعی آلرژی کمتری ایجاد می کند.
· حاوی آنتی بادیهای ضد باکتری و ویروسی، شامل تیتر بالایی SIgA است.
· رشد ویروس اوریون، آنفولانزا، واکسینا ( آبله) رتاویروس و ویروس انسفالیت B ژاپنی، توسط ماده ای در شیر مادر مهار می شوند.
· ماکروفاژ موجود در شیر انسان ( کلستروم شیر رسیده) باعث سنتز کمپلمان، لیزوزیم و لاکتوفرین می شود.
· شیر مادر حاوی لاکتوفرین است که یک پروتئین متصل شونده با آهن (Iron – bining whey protein) است و تقریبا بطور طبیعی یک سوم آن با آهن اشباع می شود و اثر مهاری بر رشد E-coli در روده دارد.
· PH مدفوع شیر خوارانی که باشیر مادر تغذیه می شوند در مقایسه با کودکانی که با شیر گاو تغذیه می شوند، کمتر است.
· لیپاژ شیر مادر در حضور نمک های صفراوی، ژیاردیا لامبلیا و آنتامباهیستولتیکا (تروفوزوئیدهای آزاد شده از کیست های موجود در دستگاه گوارش ) را منهدم می کند.
· آماده سازی مادر برای شیر دادن
اکثریت مادران قادر به شیردهی موفق می باشند بویژه اگر پزشکان در زمینه شیر مادر با مادر صحبت کنند و به او اعتماد به نفس و اطمینان خاطر بدهند و حمایتهای پس از زایمان را نیز ادامه دهند.
یادآوری در مورد عواملی مثل سلامت مادر، فعالیت و استراحت متعادل و مناسب، نداشتن اضطراب و تشویش، تغذیه کافی، درمان زود و بموقع بیماریها و عفونتهای احتمالی هم می توانند در شیر دهی موفق او موثر باشند. ضمناً باید به مادر گفته شود اگر تغذیه دوران شیر دهی مناسب و کافی باشد نیازی به رژیم گرفتن برای کاهش وزن نیست. شیر دادن سبب تبدیل چربی های ذخیره شده جهت تولید شیر می گردد و مادر زودتر به وزن قبل از بارداری خود می رسد.
· برقراری و ا ستمرار شیردهی:
· شیر دادن باید هر چه زودتر بعد از زایمان شروع شود.
· مکیدن مکرر طفل، سلامتی، نشاط و آرمش مادر عوامل موثری در موفقیت مادر برای شیردهی است و بر عکس ناراحتی و نارضایتی مادر، نگرانی و تشویش او بیشترین اثر را بر کاهش شیر دارد.
· شستشوی پستانها با آب روزی یکبار کافی است ولی قبل از هر بار شیر دادن باید دستها را با آب و صابون شست.
· برنامه غذایی مادر، دریافت کالری کافی، اجتناب از رژیم های کاهش وزن و مصرف شیر و فرآورده های لبنی توسط مادر خیلی مهم است ولی اگر مادر به شیر حساسیت دارد یا آنرا دوست ندارد از سایر جانشین های شیر مثل ماست، پنجره، کشک استفاده کند و یا روزانه 1 گرم کلسیم بصورت مکمل دارویی مصرف کند.
این عقیده که موادی مثل شیر و چای باعث افزایش شیر می شوند صحیح نیست.
· مدت شیر خوردن در هر وعده:
برخی از شیر خواران ظرف مدت 5 دقیقه پستان را تخلیه می کنند و در مورد بعضی دیگر شاید حدود 20 دقیقه و یا بیشتر طول بکشد. بیشترین مقدار شیر در همان لحظات اولیه دریافت میشود (50% آن در 2 دقیقه اول و 80% در 4 دقیقه اول).
پستان را نباید از دهان شیرخوار کشید. اگر مادر هنگام شیر دادن درد داشته باشد یا وضعیت او هنگام شیر دادن غلط باشد می تواند با گذاردن انگشت کوچک خود در گوشه دهان شیرخوار، فشار منفی را کاهش داده و سپس پستان را خارج نماید.
در پایان شیر دادن بهتر است هوای بلعیده شده را خارج کرد. مادر می تواند شیرخوار را روی شانه خود بگذارد تا باد گلوی او خارج شود.
نشانه های کفایت شیر مادر:
· افزایش مطلوب شیر خوار بر اساس منحنی رشد.
· خواب راحت برای 2 تا 4 ساعت بعد از شیر خوردن.
· دفع ادرار 6 تا 8 بار به صورت کهنه کاملاً خیس در 24 ساعت ( در صورتیکه شیرخوار به جز شیر مادر مایعات دیگری مصرف نکند).
· شادابی پوست، هوشیاری و سلامت ظاهری شیرخوار
· اگر شیرخواری هر دو پستان را تخلیه کند ولی به خواب نرود یا خوابش بسیار سبک باشد و بعد از چند دقیقه بیدار شود و کمتر از حد طبیعی وزن بگیرد نشانه کمبود شیر است.
· دستورالعمل های کشوری تجویز ویتامینهای A و D
بر اساس دستورالعمل کشوری توصیه می شود که کودکان بعد از 15 روزگی، روزانه 400 واحد بین المللی ویتامین D، 1500 واحد بین المللی ویتامین A دریافت کنند. که با دادن روزانه 25 قطره مولتی ویتامین و یا 25 قطره D+A تامین می شود.
بخش دوم : تغذیه کودک از 6 تا 12 ماهگی
بعد از پایان سن 6 ماهگی نیاز تغذیه ای کودک تنها با خوردن شیر مادر تامین نمی شود و باید علاوه بر شیر مادر به کودک غذای کمکی داده شود. ولی این بدان معنی نیست که مادر دفعات شیردهی را کم کند بلکه باید هر زمان کودک تمایل داشت، شیر خود را به او بدهد ( حداقل 8 بار در شبانه روز). نیمی از انرژی مورد نیاز کودک در این سنین باید از طریق شیر مادر و باقیمانده آن با دادن غذا به کودک تامین شود.
شیر مادر تا پایان 6 ماهگی بتنهایی و بدون اضافه کردن هیچ نوع غذای کمکی برای رشد طبیعی شیر خوار کافی است. سهمی از نیاز انرژی کودک که باید از طریق غذا تامین شود بستگی به مقدار شیر مادر دارد. در جدول زیر متوسط نیاز انرژی کودکان زیر 2 سال و سهم انرژی که باید از طریق غذا تامین شود آورده شده است.
با توجه به نیاز روزانه انرژی در سنین مختلف و این نکته که میزان انرژی دریافتی از شیر مادر در مادران مختلف متفاوت است، جدول فوق میزان انرژی مورد نیاز کودک را در سنین مختلف و با توجه به حجم شیر مادرشان نشان می دهد. با توجه به این مهم که کودک تا یکسالگی ابتدا شیر مادر و سپس غذای کمکی می خورد نمی توان حجم معینی از غذا را برای هر کودک تعیین کرد و اشتهای کودک می تواند معیار خوبی برای دریافت غذای کمکی باشد و بطور متوسط دریافت شیر مادر برای کودک 6 تا 8 ماهه 410 کیلوکالری، کودک 9 تا 11 ماهه 380 کیلوکالری و کودک 12 تا 23 ماهه 340 کیلوکالری انرژی را تامین می کند.
اصولا شروع غذاهای کمکی قبل از پایان 4 ماهگی به دلیل آماده نبودن دستگاه گوارش شیرخوار برای پذیرش غذاهایی غیر از شیر، اقدام نادرستی است. تهیه غذا در شرایط غیر بهداشتی، امکان ابتلا به عفونتها از جمله اسهال را افزایش می دهد و باعث توقف رشد شیرخوار می شود. از طرف دیگر، شروع زودرس تغدیه تکمیلی سبب کمتر مکیدن پستان مادر شده و باعث کاهش تولید شیر مادر میشود.
شروع تغذیه تکمیلی دوره بسیار حساسی، برای ایجاد عادات صحیح غذایی و آمادگی کودک برای مصرف غذای سفره خانواده بعد از یکسالگی خواهد بود.
مناسبترین غذاها برای تغذیه تکمیلی، غذاهایی است که :
· نرم و سهل الهضم باشد.
· مواد اولیه آن در دسترس خانواده باشد.
· قیمت آن ارزان و مناسب عادات غذایی خانواده باشد.
· مقوی و مغذی باشد یعنی انرژی، پروتئین، املاح و ویتامینهای ضروری کودک را تامین کند.
اصولی که باید در تغذیه تکمیلی رعایت شوند:
· مواد غذایی از نظر مقدار و نوع باید بتدریج به غذای شیر خوار اضافه شوند.
· از یک نوع غذای ساده شروع شود وبتدریج به مخلوطی از چند نوع غذا تغییر یابد.
· از مقدار کم شروع و بتدریج بر مقدار آن افزوده شود.
· بین اضافه کردن مواد غذایی مختلف حدود 5 تا 7 روز فاصله لازم است تا شیرخوار به غذای اول عادت کند و بعد از غذای جدیدی به او داده شود.
· اضافه کردن یک به یک و فاصله دار مواد غذایی باعث می شود که اگر ناسازگاری به یک ماده غذایی وجود داشته باشد، شناخته شود. همچنین تحمل شیر خوار بتدریج بیشتر میشود و به دستگاه گوارش او فرصت می دهد تا به غذا عادت کند.
· غلظت غذاهای کمکی در شروع باید کمی بیشتر از شیر از مادر باشند و سپس تدریجاً بر غلظت آنها افزوده شود. سفت کردن تدریجی غذاها به یاد گرفتن عمل جویدن کمک می کند.
· غذای کمکی را باید با قاشق به شیرخوار داد و از یک قاشق مرباخوری شروع کرد.
· اگر در شروع تغذیه تکمیلی، شیرخوار به غذای بخصوصی بی میلی نشان داد، نباید پافشای کرد. برای یک تا دو هفته، آن غذا را حذف و سپس دوباره به او داده شود.
· غذای کودک باید تمیز تهیه شود، کاملا پخته شده باشد و تا حد امکان به اندازه یک وعده تهیه شود.
· موقعی که غذای جدیدی شروع می شود، غذای قبلی هم ادامه دارد. بجز مواردی که کودک آنرا نخورد یا عدم تحمل نشان دهد.
· در توصیه های غذایی به مادر، باید به مواد غذایی در دسترس و توانایی خرید آن نیز توجه کرد.
· شروع و نحوه تغذیه تکمیلی:
· غلات مانند برنج بهترین ماده غذایی شروع تغذیه تکمیلی است. چون هضم آنها آسان است. فرنی یکی از بهترین غذاهایی است که می توان از یکبار در روز به اندازه 1 تا 3 قاشق مرباخوری شروع کرد و بتدریج بر مقدار آن، متناسب با اشتهای کودک افزود. از هفته دوم شروع غذای کمکی می توان علاوه بر فرنی، شیر برنج (کاملا پخته و له شده) و حریره بادام نیز به کودک داد. این غذاها نیز باید از مقدار کم و یکبار در روز شروع شود و بتدریج بر اساس میل شیرخوار بیشتر شود. تغذیه شیرخوار با فرنی، شیربرنج و حریره بادام را می توان تا دوهفته ادامه داد ( بسته به علاقه کودک به این نوع غذاها می توان حتی تا یکسالگی و یا بیشتر از این غذاها به عنوان یک وعده غذای کمکی به کودک داد).
· در هفته سوم مصرف انواع سبزیجات مثل سیب زمینی، هویج، جعفری، گشنیز، کدو، لوبیا سبز و ... برای تغذیه کودک شروع می شود. در این هفته علاوه بر فرنی میتوان با گوشت، سبزی ها و برنج سوپ تهیه کرد. سوپی که مواد غذایی فوق در آن بخوبی نرم شده باشد، غذای مناسبی برای شیرخوار است. بهتر است سبزیجات را تک تک و به مرور به سوپ اضافه کرد.
· از هفته چهارم باید حتماً گوشت به سوپ کودک اضافه کرد. گوشت را باید به قطعات کوچک تقسیم کرد و یا از گوشت چرخ کرده استفاده نمود که باید کاملا پخته و له شوند. پوره سبزی ها نیز غذای مناسبی برای شیرخوار است. پوره را می توان با سیب زمینی، هویج، کدو حلوایی و نخود سبز به صورت پخته شده و نرم شده همراه با کمی روغن یا کره تهیه کرد. بهتر است در سال اول زندگی، اسفناج به کودک داده نشود.
· برای اینکه کودک بتوان سوپ را بخورد باید همه مواد آن را بعد از پختن له کرد و به کودک داد.
· در ماه بعد ( ماه هشتم زندگی) علاوه بر سوپ می توان زرده تخم مرغ را شروع کرد، زرده باید کاملا آب پز و سفت باشد. ابتدا باید به اندازه یک قاشق چایخوری از زرده پخته شده را در آب یا شیر له کرد و به شیرخوار داد و مقدار آن را بتدریج افزایش داد تا در ظرف 1 هفته به یک زرده کامل تخم مرغ برسد. آنگاه می توان یک روز در میان یک زرده کامل یا هر روز نصف زرده تخم مرغ به شیر خوار داد. استفاده از سفیده تخم مرغ تا یک سالگی توصیه نمی شود.
· با افزایش سن و پذیرش بیشتر شیرخوار، سوپ و غذاهای نرم باید تبدیل به غذاهای سفت تر شوند یعنی باید با اضافه کردن غذاهای سفت تر و کمی قابل جویدن، عمل تکامل جویدن در شیرخوار تقویت شود. اگر تدریجاً مواد غذایی سفت اضافه نشود و شیرخوار به عمل جویدن تشویق نگردد و برای مدتها از غذاهای له شده استفاده کند، علاوه بر ابتلا به تأخیر رشد بعداً در جویدن غذاهای سفت دچار مشکل خواهد شد. برای این کار می توان از حدود 8 ماهگی تکه های نان و بیسکویت هم به دست شیرخوار داد.
· از 8 ماهگی می توان به غذای شیرخوار ماست نیز اضافه نمود.
شروع استفاده از حبوبات 9 ماهگی است که به سوپ شیرخوار اضافه می شود. می توان از انواع حبوبات خیس شده و پوست کنده که کاملا پخته و نرم شده باشد، مانند عدس، ماش، لوبیا و یا جوانه حبوبات استفاده کرد.
حبوبات منبع خوبی برای تامین پروتئین و املاح هستند و همراه با غلات و شیر مادر غذای کاملی را تشکیل می دهند.
·آب میوه آخرین ماده غذایی است که به برنامه غذایی کودک در سال اول اضافه میشود و حاوی ویتامین و املاح معدنی است. آب میوه را باید در ابتدا بصورت رقیق شده و از 1 قاشق مرباخوری در روز شروع و تدریجاً به مقدار آن افزود. بهتر است مدت 7-5 روز فقط از یک نوع آب میوه استفاده می شود تا اگر ناسازگاری وجود داشت شناخته شود.
· مصرف توت فرنگی، گیلاس، آلبالو، کیوی، خربزه و اسفناج، سفیده تخم مرغ و شیرگاو به دلیل ایجاد حساسیت و همچنین مصرف عسل در سال اول زندگی به دلیل احتمال آلودگی با کلستریدیوم بوتولیسم توصیه نمیشود.
· شیرخواران بعد از یک سالگی علاوه بر غذاهای ذکر شده می توانند تدریجاً از غذاهای خانواده مصرف کنند. غلاتی که شیرخوار قدرت جویدن آنها را دارد، مانند برنج بصورت کته های مختلف مخلوط با سبزیها، حبوبات و گوشتهای نرم از انواع غذاهای مناسب هستند.
· کودک در اواخر سال اول زندگی بعلت سرعت رشد و فعالیت زیاد احتیاج به انرژی و غذاهای بیشتر دارد ولی از طرفی حجم معده او کم است. بنابراین لازم است در این سنین علاوه بر استفاده از شیر مادر، روزانه به دفعات به او غذای کمکی داده شود.
· در سال اول زندگی از افزودن نمک، شکر و ادویه به غذای کودک باید خودداری کرد زیرا ذائقه کودک در این زمان شکل می گیرد ( بجز غذاهایی مانند فرنی که در دستور تهیه آن شکر وجود دارد).
· همزمان با شروع غذای کمکی توصیه می شود به کودک قطره آهن داده شود به طوری که روزانه 5/12 میلی گرم آهن ( معادل 15 قطره آهن) به بدن کودک برسد.
· در سال اول زندگی مادر باید در هر وعده ابتدا کودک را با شیر خود تغدیه کند و بعد به او غذای کمکی بدهد. در سال دوم زندگی باید ابتدا غذای کمکی و بعد شیر مادر داده شود.
همزمان با شروع تغذیه تکمیلی، میزان آب مورد نیاز کودک افزایش می یابد و مایعات مورد نیاز کودک تنها با خوردن شیر مادر تامین نمی شود و باید مقداری آب سالم به کودک داده شود. البته میزان نیاز شیرخوار به آب بستگی به عوامل محیطی، شرایط بدنی و نوع تغذیه او دارد. برای مثال در فصول گرم سال و یا در مناطق گرمسیر نیاز کودکان به آب بیشتر می شود. همچنین هنگام تب و یا ابتلاء به اسهال و استفراغ نیاز کودک به آب بیشتر از زمان های دیگر خواهد بود. نوع تغذیه هم در میزان نیاز به آب تأثیر دارد، یعنی زمانی که کودک بیشتر غذاهای مایع ( مثل سوپ و فرنی) می خورد، نسبت به زمانی که بیشتر غذاهای جامد ( مثل پلو، نان و ...) میخورد، کمتر به آب نیاز دارد.
· مقوی و مغذی کردن غذای کودک
منظور از مقوی و مغذی کردن غذا، اضافه کردن برخی مواد غذایی به غذای کودک است که بتواند انرژی و مواد مغذی بیشتر مانند پروتئین، انواع ویتامین ( مانند ویتامینهای A ، C و ... ) و املاح ( مانند کلسیم، آهن، روی و ... ) را به کودک برساند. بویژه در مواقعی که کودک دچار تأخیر رشد شده است.
اضافه کردن موادی که فقط انرژی غذایی کودک را بیشتر میکند (مقوی کردن )
افزودن روغن به غذای کودک به دلایل زیر توصیه می شود:
الف- میزان انرژی موجود در روغن در مقایسه با مواد غذایی دیگر بیشتر است (هر 1 گرم روغن حدود 9 کالری انرژی دارد)
ب- کره یا روغن اضافه شده حجم غذای کودک را افزایش نمی دهد ولی انرژی غذای او بیشتر می شود.
ج- با اضافه کردن کره یا روغن به غذا نرمی غذا بیشتر شده و بلع آن برای کودک آسانتر می شود.
اضافه کردن موادی که علاوه بر انرژی، پروتئین غذای کودک را بیشتر می کند ( مغذی کردن )
پروتئین برای رشد کودک ضروری است و مصرف مواد غذایی غنی از پروتئین در تغذیه کودک توصیه می شود.
· حتی الامکان مقداری گوشت، ( مانند گوشت مرغ، گوسفند، ماهی و ... ) باید به غذای کودک اضافه شود.
· شیر نیز حاوی پروتئین و کلسیم است و افزودن آن به سوپ یا پوره ی کودک آنرا مغذی میکند.
· اضافه کردن نخود، لوبیا و عدس که کاملا پخته و له شده باشد بعد از سن 9 ماهگی برای تامین پروتئین مورد نیاز کوک توصیه می شود.
· افزودن تخم مرغ به غذای کودک نیز پروتئین غذای کودک را بیشتر می کند مثلاً برای کودکان می توان تخم مرغ آبپز ( برای کودکان زیر یکسال فقط زرده) را داخل پوره سیب زمینی و یا سوپ کودک بعد از طبخ رنده کرد.
· انواع مغزها مانند گردو و بادام نیز حاوی پروتئین هستند.
اضافه کردن مواد غذایی که ویتامین و املاح غذای کودک را بیشتر میکند (مغذی کردن)
اضافه کردن برخی از مواد غذایی فقط کمی انرژی غذای کودکی را بیشتر می کند ولی باعث می شود که غذا از نظر بدین منظور به مادر توصیه کنید:
· از سبزی های برگ سبز برای تهیه غذای کودک استفاده کند مثل جعفری، شبت و گشنیز، اسفناج ( در کودکان زیر 1 سال اسفناج توصیه نمی شود)، و یا هر نوع سبزی موجود در منطقه که می توان این مواد را به سوپ و یا پلوی کودک اضافه کرد. سبزیها حاوی ویتامین C و املاحی مانند آهن و کلسیم هستند).
· از سبزی های نارنجی رنگ برای تهیه غذای کودک استفاده کند این مواد دارای ویتامین آ هستند مثل کدو حلوایی و هویج.
روش تهیه پودر جوانه غلات و حبوبات:
غلات ( مانند گندم) و حبوبات ( مانند عس یا ماش) را بعد از پاک کردن و شستن، به مدت 24 ساعت در آب خیس کرده و سپس آب آن را خالی کرده و بصورت غیر فشرده در یک ظرف ریخته و روی ظرف را با پارچه بپوشانید. هر 8-7 ساعت یکبار محتویات ظرف را خیس کرده تا جوانه زدن شروع شود و بعد از گذشت حدود 2 روز می توان از جوانه ها برای تهیه سوپ استفاده کرد. جوانه ها را می توان حدود یک هفته در یخچال نگهداری کرد.
روش تهیه آرد مخلوط غلات و حبوبات تفت داده:
نسبت این مخلوط 2 به 1 است یعنی 4 قسمت غلات ( برنج یا گندم) بعلاوه 2 قسمت حبوبات (لوبیا یا نخود) است.
1- غلات و حبوبات را تمیز کرده و بشویید.
2- حبوبات را در داخل ماهی تابه روی شعله ملایم به مدت 30-15 دقیقه تفت دهید.
3- غلات را نیز به همین منوال بطور جداگانه و به مدت 10-5 دقیقه تفت دهید.
4- سپس حبوبات و غلات را بخوبی آسیاب و از الک بسیار ریز رد کنید.
5- آرد حاصل را می توان در ظرف دربسته و در محل خشک به مدت 4ماه نگهداری کنید.
این آرد منبع بسیار خوبی از پروتئین و انرژی است و می توان در تهیه انواع سوپ ها و یا بصورت فرنی با استفاده از شیر یا آب، به کار برد.
روش تهیه عصاره استخوان:
اضافه کردن عصاره استخوان قلم گوسفند به غذای کودک باعث افزایش املاح و مقوی کردن غذا می شود. می توان عصاره آن را تهیه و بتدریج مورد استفاده قرار داد برای تهیه عصاره، قلم گوساله را به مدت چند ساعت در آب جوشانده و عصاره بدست آمده را می توان برای 2 ماه در فریزر و یا برای 3 روز در یخچال نگهداری کرد.
بخش سوم : تغذیه کودک از 1 تا 6 سالگی
تغذیه کودک در سال دوم
· چرا شیر مادر در سال دوم زندگی یک ضرورت است؟
برای اینکه:
· هنوز بهترین منبع تامین پروتئین برای کودک است.
· تا حدود 30% کالری مورد نیاز او را تامین می کند.
· مواد ایمنی بخش موجود در آن طیف حفاظتی مهمی برای کودک فراهم نموده و این طفل نوپا را که بسیار متحرک و فعال است و با دست زدن به همه جا و همه چیز، خود را به سهولت در معرض بیماری قرار می دهد از ابتلا به اسهال و سایر عفونتها حفظ میکند.
· تکامل عصبی و روانی کودک را که شیر مادر آغاز شده باتداوم و استمرار آن در سال دوم زندگی، کامل می کند.
· نیازهای عاطفی و روانی او را که برای رشد و تکاملش بسیار ضروری هستند تامین کرده و آغوش گرم مادر را به او هدیه می کند.
· با کاهش دفعات بیماری، اثر قابل توجهی در بهبود شرایط روحی و روانی و اقتصادی خانواده دارد.
· اغلب کودکان در ایام بیماری کم اشتها هستند و به کمترین چیزی، به اندازه ی شیر مادر میل دارند و این منبع غذایی در ایام بیماری به بهبود آنها کمک می کند.
· و بالاخره در جریان اسهال و استفراغ، هیچ چیز به اندازة شیر مادر برای کودک قابل تحمل نیست.
· نکات مهم در تغذیه سال دوم زندگی:
1- ادامه تغذیه با شیر مادر همچنان مورد تاکید است.
2- شیر مادر بعد از صرف غذای کودک داده شود.
3- دفعات تغذیه به غیر از شیر مادر 5 بار در روز است.
4- هنوز باید در غذا تغییراتی داد تا هضم آن آسانتر باشد زیرا ممکن است اگر غذا یکباره و به صورت آنچه که در سفره خانواده است به کودک داده شود، هضم غذا برای او مشکل باشد.
· در سفره خانواده اگر برنج به صورت کته یا کاملا نرم شده نیست می توان آن را با پشت قاشق و کمی آب خورش نرم و له کرد و به کودک داد یا اگر در سفره خانواده خوراک سیب زمینی و ... وجود دارد می توان کمی نان در آب خورش نرم کرده همراه با سیب زمینی و تکه های کوچک گوشت به کودک داد.
· گوشت خورش را باید نرم و له کرد و همراه با پلو و آب خورش به کودک داد.
5- نیاز کودک به کلسیم و پروتئین توسط شیر مادر و مقداری ماست پاستوریزه که در روز میخورد تامین می شود.
6- سفیده تخم مرغ کم کم به همان صورت که در مورد زرده تخم مرغ شروع شده بود بصورت کاملاً پخته و سفت شده شروع و بتدریج به یک سفیده کامل می رسد و میتوان یک روز در میان یک تخم مرغ کامل به کودک داد.
7- کودک فعالانه در غذا خوردن دخالت داشته باشد و خود، غذا را با دست یا قاشق کوچک بردارد و به دهان ببرد.
8- بعد از یکسالگی زمان انتقال از غذاهای مخصوص کودک به غذای سفره خانوادگی است.
9- حبوبات از مواد غذایی دارای پروتئین، کربوهیدرات و املاح است و در سال دوم بتدریج بر تنوع حبوبات مصرفی افزوده که می توان به صورت کاملا پخته شده همراه با سیب زمینی و روغن یا کرده ترجیحاً روغن زیتون به کودک داد.
10- باید توجه داشت که هنوز هم معده کودک کوچک است و نباید آن را با مقدار زیاد آب میوه یا خود میوه پر کرد.
· آب میوه در حجم کم به صورت یک نوشیدنی خنک و مطبوع و شربت های خانگی مانند شربت آب لیمو ( یا لیموی تازه ) ، شربت به لیمو و ... بعد از بازی و تقلا کودک بسیار مطبوع و لذت بخش است.
· لیمو( یا لیموی تازه)، شربت به لیمو و ... بعد از بازی و تقلای کودک بسیار مطبوع و لذت بخش است.
· مصرف میوه و سبزی علاوه بر داشتن فیبر و تسهیل کار دستگاه گوارش کودک، نیازهای او را به ویتامین تامین می نماید.
11- به کودک 1 تا 2 ساله تنقلاتی مثل پفک، شکلات، چیپس و ... نباید داده شود و در صورتی که فعالیت کودک زیاد باشد بستنی، خرما، بیسکویت، بادام و پسته بونداده ولی ریز شده به شرطی که بعد از غذا به او داده شود و جای وعده های اصلی غذا را نگیرد مفید است.
12- در طول سال دوم، مصرف ویتامین های A و D و قطره آهن باید ادامه داشته باشد و این مطلب که آهن موجب سیاهی دندان ها می شود نباید مانع مصرف آن شود بلکه باید قطره را با قاشق چایخوری در عقب دهان ریخت و متعاقب آن به او آب داد و با پارچه ای تمیز روی دندانهای کودک را تمیز کرد.
13- در اواخر سال دوم احساس استقلال کودک بیشتر شده، خودش غذا می خورد و از همه غذاهای سفره خانواده با دلخواه انتخاب نماید مادران در این مرحله از زندگی باید به مصرف مواد غذایی کافی و پرانرژی که برای رشد کودک لازم است توجه نمایند.
· نحوه از شیر گرفتن کودک
به مادر توصیه کنید:
· به کودک 5 نوبت در روز بدهد ( 3 وعده غذای اصلی و 2 میان وعده).
· در صورت نیاز، میزان غذا و تعداد وعده های غذایی را افزایش دهد.
· فواصل بین شیردهی را افزایش دهد. بعنوان مثال ممکن است ابتدا مادر در طول صبح شیردهی را قطع کند پس از یک یا دو هفته، شیردهی در طول بعدازظهر را هم قطع کند.
· به کودک بیشتر محبت کند و بگذارد کودک احساس نزدیکی به مادر داشته باشد.
· زمانیکه کودک تمایل به شیر خوردن دارد، او را با زور از خود دور نکند زیرا ممکن است کودک عصبی و ناراحت شود.
· سرانجام شیردهی در طول شب را قطع کنید.
· تغذیه کودک از 2 تا 6 سالگی:
در سالهای اولیه زندگی، افزایش قد و وزن کودک دو تغییر اساسی در رشد و تکامل اوست. در یکسالگی کودک توانایی ایستادن را پیدا می کند، در 2 سالگی راه رفتن را تجربه می کند و در 3 سالگی با اطمینان و اعتماد کامل حرکات جهشی انجام می دهد.
در این دوران استخوانها رشد طولی می کنند و بر حجم ماهیچه ها افزوده می شود بطوری که کودک روزانه 6 گرم افزایش وزن خواهد داشت.
· نیاز انرژی :
بعد از دو سالگی با آهسته شدن رشد، اشتهای کودک هم کاهش می یابد. پس بر اساس روند رشد کودک تقاضا برای دریافت غذا نیز تغییر می کند. هر چند میزان دریافت انرژی از یک غذا تا غذای دیگر متفاوت است، اما کل غذای دریافتی روزانه کودک ثابت است.
در یکسالگی روزانه حدود 1000 کیلو کالری انرژی نیاز دارد. در 3 سالگی نیاز انرژی 300 کالری بیشتر می شود.
البته نیاز انرژی بر اساس میزان فعالیت فیزیکی آنها متفاوت است.
· برنامه غذایی کودک:
برنامه تامین کلیه مواد مغذی مورد نیاز کودکان، برنامه غذایی آنها باید شامل ترکیبی از غذاهای مختلف در گروههای اصلی غذایی باشد. در صفحه 28 هرم غذایی را ملاحظه خواهید نمود.
· گروه های اصلی غذایی:
1- گروه نان و غلات ( شامل نان، برنج و ماکارونی) تامین کننده انرژی کودک است و سهم بیشتری از غذای کودک را تشیکل می دهد.
2- گروه سبزیها و میوه ها تامین کننده املاح و ویتامینها است.
3- گروه شیر و لبنیات ( شامل شیر، ماست، پنیر، کشک و بستنی) تامین کننده کلسیم و فسفر و پروتئین است.
4- گروه گوشت، حبوبات، تخم مرغ و مغزها تامین کننده پروتئین مورد نیاز کودک است.
در راس هرم غذایی چربیها و قند قرار دارند که سهم بسیار کمی از برنامه غذایی را به خود اختصاص می دهند. ولی با توجه به اینکه چربی، کالری بیشتری نسبت به سایر مواد غذایی تولید می کند باید برای کودکان بعنوان یک منبع اساسی انرژی در نظر گرفته شود.
در جدول 3 تعداد سهم مورد نیاز روزانه از هر یک از گروههای غذایی اصلی برای کودکان 2 تا 6 سال نشان داده شده است و جدول شماره 4 نیز اندازه سهم هر یک از گروههای غذایی اصلی رابیان می کند :
توجه کنید:
· در برنامه غذایی کودکان 2 تا 6 سال معمولاً سبزی ها بصورت پخته شده ( مثل نخود سبز، لوبیا سبز، هویج، کدو حلوایی، اسفناج، جعفری و سایر سبزی های برگی سبز) در نظر گرفته می شوند و سبزی های خام مثل هویج و صیفی جات مثل گوجه فرنگی و خیار، روزانه یک عدد برای کودکان 2 تا 3 ساله و تا دو عدد برای کودکان 6-4 ساله توصیه می شد.
· در صورتی که آب میوه به کودکان این گروه سنی داده می شود برای کودکان 3-2 ساله روزانه 90 تا 120 میلی لیتر و برای کودکان 4 تا 6 ساله روزانه 120 میلی لیتر آب میوه توصیه می شود.
چنانچه برنامه غذایی کودک شامل ترکیبی از غذاهای مختلف از گروههای اصلی غذایی باشد، می توان اطمینان داشت که تمام مواد مغذی مورد نیاز کودک تامین می شود.
نکته مهم دیگر در تغذیه کودکان 3 تا 5 سال، دادن حداقل 5 وعده غذا شامل وعده های صبحانه، نهار، شام و 2 میان وعده در 10 صبح و 5 بعد از ظهر و نهایتاً یک لیوان شیر قبل از خواب است.
میان وعده ها غذای مختصری هستند که نباید جاوی وعده اصلی غذا را بگیرند، شیر و بیسکویت، نان و خرما، نان و پنیر، کیک های ساده و یا کلوچه با میوه یا آب میوه و یا انواع شربتهای خانگی، خشکبار مثل بادام، گردو، پسته، کشمش، توت خشک و ... بسیار مناسب هستند.
خوردن شکلات نیز در کودکان در حد متوسط و نه زیاده از حد، مجاز است. بهتر است از دادن پفک، چیپس های آماده، نوشابه های رنگی و گازدار، لواشک های غیر بهداشتی، که ارزش غذایی آنها کم است و می تواند جای غذای اصلی را هم بگیرد و اشتهای کودک را کم کند خودداری کرد. تنقلاتی مانند پفک و چیپس علاوه بر کاهش اشتها، ذائقه کودک را به طعم شور عادت می دهد و احتمال بوجود آمدن مشکلات تغذیه ای کودک در سنین بزرگسالی بیشتر می شود. خوردن غذاهای شور و نمک، شانس ابتلا به فشار خون را در بزرگسالی افزایش می دهد. برای کاهش مصرف نمک بهتر است ذائقه از دوران کودکی به غذای کم نمک عادت داده شود.
· ذائقه سازی
بسیاری از مادران گله می کنند که کودکانشان بعضی از غذاها را دوست ندارد. الگوهای رفتاری خانواده نقش موثری در انتخاب غذا توسط کودکان دارد معمولا غذاهایی را دوست ندارند و نمی خورند که یکی از اعضای خانواده ازخوردن آن امتناع میکند و یا اصلاً آن غذا در سفره خانواده جایی نداشته است. ذائقه کودکان را میتوان از آغاز دوره تغذیه تکمیلی ساخت برای مثال اگر به کودکی غذای کاملاً بی نمک داده شود او کمک به این غذا عادت میکند. همچنین کودک در این زمان باید با طعم انواع غذاها مثل ماهی آب پز، هویج پخته، کدو، پوره سبزیجات، غلات و حبوبات پخته و له شده عادت کند. بهتر است مادر از چشیدن و تنظیم طعم غذا بر اساس ذائقه خود خودداری کند. اگر کودک غذایی را دوست نداشت به او چند روز ندهد ولی بعد دوباره آنرا به کودک بدهد. اگر اعضای خانواده جلوی کودک از خوردن نوعی غذا امتناع کنند یا روی در هم کشند کودک این رفتارها را تقلید می کند.
هرگز جلوی کودک به دیگران نگویید که مثلا فلان غذا را دوست ندارد این گفتار موجب می شود که کودک نخوردن آن غذا را بعنوان رفتار تثبیت شده خود بپذیرد و از آن بصورت ابزاری برای جلب توجه دیگران استفاده کند.